Zaadvaste rassen voor een veerkrachtige biologische en biodynamische landbouw

Zaadgoed staat aan de basis van bijna al onze landbouwgewassen. Veel van deze cultuurgewassen worden al duizenden jaren geteeld, en in die tijd is er een enorme rijkdom aan gewassen en rassen ontstaan. Tot voor kort selecteerde iedere boer zorgvuldig de planten met de meest geschikte eigenschappen, zoals plantgezondheid, een rijke smaak en een goede opbrengst. Deze liet hij samen afbloeien, om het jaar daarop weer uit te zaaien.

Hier komt ook het oude gezegde vandaan: “Ieder straatje, zijn eigen zaadje.”

De gewassen die via deze traditionele selectiemethoden zijn ontwikkeld en in stand gehouden, zijn zaadvaste rassen. Zaadvast betekent dat de eigenschappen van de planten generatie na generatie stabiel blijven. Zaai je de gewonnen zaden opnieuw uit, dan groeien er planten met dezelfde kenmerken als de vorige generatie. In het Engels spreekt men van open-pollinated seeds, ofwel vrij bestoven zaden. Dat betekent dat de planten vrij bestoven worden door insecten, de wind of zichzelf, en zo hun genetische diversiteit kunnen behouden. Door deze genetische diversiteit hebben zaadvaste rassen het vermogen om zich aan te passen aan lokale omstandigheden en mee te bewegen met wisselende teelt- en klimaatomstandigheden.

Het probleem met F1-hybride gewassen

Door intensivering, specialisatie en schaalvergroting is de landbouw drastisch veranderd in de loop van de twintigste eeuw. Doordat we met kunstmest en bestrijdingsmiddelen teeltomstandigheden steeds beter kunnen beheersen, zijn planten afgelopen decennia steeds meer geselecteerd op uniformiteit, opbrengst en vermarktbaarheid. Met het oog op efficiëntie zijn eigenschappen als smaak, voedingswaarde en diversiteit in de loop der jaren minder belangrijk geworden.

Daardoor worden in de moderne landbouw voor veel gewassen voornamelijk hybride rassen geteeld. Hybride rassen ontstaan door het kruisen van twee sterk ingeteelde ouderlijnen. In de eerste generatie van zo’n kruising (F1) kan een zogenoemd heterosiseffect optreden: planten combineren eigenschappen van beide ouders en vertonen vaak een sterke groeikracht en een grote uniformiteit. Dit maakt hybride rassen vaak beter geschikt voor grootschalige, gemechaniseerde landbouwsystemen.

Deze eigenschappen vormen echter een tijdelijk, instabiel hoogtepunt. Wanneer van deze eerste generatie opnieuw zaad wordt gewonnen (F2), vallen de eigenschappen uiteen en ontstaat er een grote variatie binnen het gewas. De gewenste uniformiteit en groeikracht keren niet terug, waardoor het ras niet geschikt is om zelf verder te vermeerderen. Dit betekent dat boeren bij hybride rassen afhankelijk zijn van jaarlijkse zaadaankoop bij zaadbedrijven.

Naast hybride veredeling zijn er in de afgelopen decennia ook technieken ontwikkeld die direct ingrijpen op het DNA-niveau van de plant. Deze maken het mogelijk om eigenschappen aan planten toe te voegen of te wijzigen. Binnen de biologische landbouw wordt echter gewerkt volgens het voorzorgsprincipe en vindt veredeling uitsluitend plaats via natuurlijke voortplantingsprocessen, die niet verder gaan dan het celniveau van de plant. Technieken die ingrijpen in het DNA van planten passen niet binnen deze uitgangspunten. Door veranderende regelgeving, en patenten op planteigenschappen wordt het steeds moeilijker om genetische vervuiling van biologisch zaadgoed te voorkomen en om zaadgoed vrij beschikbaar te houden.

Waarom Odin kiest voor zaadvaste rassen

Op de Odin boerderij De Beersche Hoeve pakken we het anders aan. De groenterassen die De Beersche Hoeve teelt en ontwikkelt zijn niet alleen vrij, maar ook zaadvast. Dat wil zeggen dat uit het zaad van deze rassen planten groeien met dezelfde eigenschappen als de ouders, maar met kleine variaties. Net als in de natuur. Tuinders die de zaden kopen van deze rassen, kunnen uit de groenten die daaruit groeien zelf weer nieuw zaad oogsten. Ze kunnen daarbij selecteren op de eigenschappen die het beste passen bij hun omstandigheden. Zo helpen we tuinders om onafhankelijk te worden van de multinationals en zorgen we er voor dat zaden beschikbaar blijven voor iedereen.

Daarom stimuleren Odin, De Beersche Hoeve en andere ketenpartners samen de teelt en ontwikkeling van zaadvaste rassen voor de biologische en biodynamische sector. Zo voorkomen we verdere verschraling van het agrarisch landschap en zorgen we ervoor dat duizenden jaren aan cultureel erfgoed niet in één generatie verloren gaan.

Door samen te werken met boeren, veredelaars en andere ketenpartijen zorgen we ervoor dat steeds meer zaadvaste groenten hun weg vinden naar onze winkels. Daarmee stimuleren we direct de teelt van deze gewassen op het land. Tegelijkertijd werken we aan de ontwikkeling van nieuwe rassen, om het aanbod van zaadvaste gewassen voor de professionele teelt te verbreden.

In de komende jaren zal Odin voor steeds meer gewasgroepen overstappen op zaadvaste rassen, te beginnen met bieten, wortelen en pompoenen. Dit vraagt aanpassingen van telers, inkoop én consumenten. Zo bouwen we samen stap voor stap aan een eerlijke en duurzame voedselketen.

Zelf in actie komen voor zaadvaste gewassen?

Je kunt op verschillende manieren bijdragen aan de ontwikkeling en instandhouding van zaadvaste rassen. Allereerst door in onze winkels bewust te kiezen voor zaadvaste groenten. Deze zijn te herkennen aan het volgende logo:

Wil je een stap verder gaan? Word dan vriend van De Beersche Hoeve en steun direct het werk aan de instandhouding en ontwikkeling van zaadvaste rassen op onze boerderij.

Nog meer doen? Via het fonds New Definitions kun je bijdragen aan onderzoek en veredeling van nieuwe zaadvaste rassen voor de toekomst.

Ook kun je deelnemen aan de smaakpanels die Odin organiseert. Zo ervaar je zelf het verschil in smaak, kwaliteit en diversiteit van zaadvaste gewassen.

De meest gestelde vragen over zaadvaste rassen op een rij

Wat zijn F1-hybride rassen?

F1-hybride rassen zijn het resultaat van een complex veredelingsproces waarbij inteelt en kruisingen worden gecombineerd. De eerste generatie (F1) is zeer uniform en vaak krachtig, maar de zaden van deze planten leveren in de volgende generatie (F2) niet dezelfde eigenschappen op. Hierdoor moeten telers elk seizoen nieuw zaad kopen. En als ze er mee zouden kunnen veredelen, dan mag dat vaak niet vanwege patenten.

[foto]

Schematische weergave van het maken van een zaadvast ras (links) en een F1-hybride ras (rechts) (naar M. Haring)

Wat zijn de voor- en nadelen van zaadvaste rassen?

Voordelen:

Er is een natuurlijke genetische variatie, waardoor planten zich sneller aanpassen aan ziektes.
Telers kunnen hun eigen zaden winnen en vermeerderen, wat hen onafhankelijk maakt van zaadbedrijven.
De planten kunnen zich aanpassen aan veranderende omstandigheden zoals klimaatverandering.
Rassen kunnen verder ontwikkeld worden door selectie op specifieke kenmerken.

Nadelen:

De opbrengst kan minder uniform zijn dan bij F1-hybride rassen.
Het behouden van de gewenste eigenschappen vereist selectie door de teler.
Voor veredelaars levert de nateelt geen inkomsten op, waardoor nieuwe financieringsmodellen nodig zijn.

Wat zijn de voor- en nadelen van F1-hybride rassen?

Voordelen:

Grote uniformiteit: alle planten rijpen tegelijk, wat handig is voor machinale oogst.
Vaak een hogere opbrengst door extra groeikracht (‘heterosis’).
Voldoen aan de hoge eisen van de markt door hun consistente vorm en grootte.

Nadelen:

Telers kunnen geen eigen zaden winnen, wat leidt tot afhankelijkheid van zaadbedrijven.
F1-hybride zaad is duurder.
Het productieproces is complex en vereist soms ingrijpende technieken zoals mannelijke steriliteit.

Hybride rassen in de biologische landbouw

In Nederland zijn alle hybride rassen toegestaan. Bij sommige gewassen moet het zaad onder biologische teeltomstandigheden geproduceerd worden. Hiervoor is specifieke regelgeving ontwikkeld die te vinden is op de website biodatabase.nl. Een andere vraag is of hybride rassen wenselijk zijn. Er zijn ook hybride rassen waarvan de ouderlijnen te verzwakt zijn door de inteelt en alleen in een gangbare teelt met bestrijdingsmiddelen goed zaad kunnen leveren; dergelijk rassen zijn dus niet gewenst in de biologische landbouw maar nog wel toegestaan. Tot 2036 is er een uitfaseringsfase. Vanaf dan mag alleen zaaizaad dat biologisch vermeerderd is, gebruikt worden in de biologische landbouw.

Hybride rassen in de biodynamische landbouw

Biodynamische landbouw is een specifieke stroming binnen de biologische landbouw met eigen visie en aanvullende regels bovenop die van de biologische landbouw. Voor de biodynamische landbouw is het ontwikkelen van een zaadvast ras de meest natuurlijke manier van veredelen. Je gebruikt namelijk geen kunstgrepen, zoals het intelen bij plantensoorten die van nature kruisbestuivers zijn. Met het vermeerderen van eigen zaaizaad neemt bovendien de bedrijfsindividualiteit toe. Immers, door herhaald zaad te produceren kan een teler een ras aanpassen aan het eigen bedrijf. Hij of zij doet dat door in de nakomelingen van het zaad steeds bepaalde planttypen te selecteren die het beste passen bij het bedrijf en de lokale omstandigheden. Ook het feit dat een zaadvast ras steeds in staat is een vitale volgende generatie voort te brengen sluit aan bij de biodynamische visie. De biodynamische landbouw streeft naar zoveel mogelijk zaadvaste rassen maar als het niet voor handen is, wordt een hybride alternatief gedoogd. Echter, F1-hybride rassen die met behulp van protoplastfusie zijn ontwikkeld zijn niet toegestaan.

Protoplastfusie (PPF) hybride rassen

Veredelaars wensen volledige mannelijk steriliteit en proberen die eigenschap vanuit een andere (niet kruisbare, maar toch enigszins verwante) plantensoort kunstmatig in te brengen. Bij protoplastenfusie wordt eerst de celwand opgelost door een enzymbehandeling zodat vervolgens de protoplasten (de cellen zonder celwand) met elektrische stimuli gefuseerd kunnen worden en tevens de mitochondria gecombineerd worden, waardoor de cytoplasmatisch mannelijke steriliteit (CMS) overgebracht wordt van de ene soort naar de andere soort. Bij kool is vanuit de radijs via protoplastfusie (en dus op onnatuurlijke wijze) CMS ingebracht, en bij witlof vanuit de zonnebloem. Bij beide gewassen ontstaat hiermee volledige mannelijke steriliteit. Dergelijke PPF-hybride rassen kunnen daardoor geen zaad zetten. Dit betekent een goede bescherming voor de veredelaar van een dergelijk ras, maar andere veredelaars kunnen niet met een dergelijk ras verder veredelen. Uitwisseling van diversiteit is echter essentieel voor plantenveredeling.

Protoplastfusie (PPF) in de biologische landbouw

PPF-technieken zijn toegestaan binnen de biologische landbouw. Het heeft te maken met internationale definities, wetgeving en verwijzingen. De korte uitleg is dat protoplastfusie een vorm van genetische modificatie is die juridisch uitgezonderd is. Voor meerdere landen is dit een reden om aanvullende regels op te stellen voor het verbieden van het gebruik van PPF-hybride rassen, die met behulp van deze technieken zijn verkregen. Een aantal marktpartijen, zoals Demeter, Bioland en Naturland, hebben het gebruik van rassen die gemaakt zijn met protoplastfusie verboden.

PPF-hybride van kool en witlof

Niet elke zaadfirma vermeldt welke PPF-rassen op basis van protoplastfusie zijn ontwikkeld. Zaadbedrijven die actief zijn in de biologische sector houden bewust rekening met de bezwaren tegen protoplastfusie en brengen in het geval van witlof en koolgewassen alleen zaad op de markt dat is ontwikkeld op basis van zelfincompatibiliteit, de zogenaamde SI-rassen. Dat neemt niet weg dat er nog maar weinig geschikte SI witlofrassen op de markt zijn en er zijn geen zaadbedrijven die investeren in de ontwikkeling van nieuwe SI witlofrassen. Bij kool worden nog wel wat SI-rassen ontwikkeld, met name door Bejo en Enza/Vitalis. Maar het is duidelijk dat er moet worden geïnvesteerd in de veredeling van nieuwe biologische zaadvaste rassen.

Wat is de rol van zaadvaste rassen in onafhankelijkheid, voedselkwaliteit en diversiteit?

Zaadvaste rassen bieden telers de mogelijkheid om rassen zelf in stand te houden, zolang er geen kwekersrecht of patent op rust. Deze rassen kunnen ook gebruikt worden voor verdere veredeling, wat de diversiteit aan rassen en gewastypen vergroot. De variëteit aan koolsoorten is bijvoorbeeld het resultaat van de inspanningen van boerenveredelaars.

Hoewel de landbouw traditioneel gericht is op kwantiteit, draagt het veredelen van rassen met betere smaak vaak bij aan betere voedselkwaliteit. Rassen met meer smaak bevatten meestal minder water, wat voor veel consumenten een belangrijke reden is om biologische producten te kopen.

Zaadvaste rassen zorgen voor een grotere genetische diversiteit en kunnen de voedselzekerheid in de toekomst ondersteunen, omdat ze door andere veredelaars gebruikt mogen worden en de kosten van veredelen en zaadproductie laag blijven.

Hoe ziet de toekomst van (biologische en biodynamische) zaadvaste rassen eruit?

Er is potentieel voor even hoge opbrengsten als F1-hybride rassen, mits er voldoende veredelingsinspanningen worden gedaan.
De diversiteit in zaadvaste rassen biedt voordelen zoals betere aanpassing aan bodem- en klimaatomstandigheden.
Vanaf 2070 mogen in de biologische landbouw alleen biologisch en biodynamisch veredelde rassen worden gebruikt.
De deregulering van gentech (GMO) maakt een onafhankelijke zaadvaste veredeling nog belangrijker

Gezien de ontwikkelingen in de maatschappij zijn biologisch en biodynamische zaadvaste rassen heel belangrijk. Zij moeten voldoen aan de volgende voorwaarden:

Selectie vindt plaats in het veld
Goed kunnen samenwerken met de bodem
Een zekere mate van diversiteit en daarmee een goed aanpassingsvermogen
Geen gebruik van lab-technieken op cel en DNA niveau
Vrij van patenten
Door iedereen te vermeerderen zijn en dus zichzelf kunnen reproduceren
Een goede smaak en voedingskwaliteit.

Rassen die aan deze voorwaarden voldoen kunnen het keurmerk Bioverita krijgen, dat ontwikkeld is in Zwitserland. De producten/levensmiddelen die met deze rassen geproduceerd worden, kunnen ook het Bioverita-label krijgen, waardoor het voor de consument duidelijker is dat het producten zijn van biologische en biodynamische zaadvaste rassen.