Veredeling is het proces waarbij wilde plantensoorten worden aangepast en verbeterd tot cultuurgewassen. Dit gebeurt met als doel gewassen te maken die enerzijds smaakvol en voedzaam zijn en anderzijds economisch rendabel in het landbouwsysteem.

Veredeling is een gecontroleerde en versnelde vorm van evolutie. Door planten met specifieke eigenschappen te kruisen en de beste nakomelingen te selecteren, worden nieuwe plantenrassen ontwikkeld die beter aangepast zijn aan hun omgeving.

Een plantenras is een groep planten met gelijke eigenschappen. Veredelaars kruisen planten met gewenste eigenschappen, zaaien de nakomelingen en selecteren de beste planten. Dit proces kan tot 10 jaar duren.

Biologische veredeling volgt strikte ecologische en ethische richtlijnen. Zo moet het plaatsvinden onder biologische teelt en respecteren veredelaars de eigenheid van de plant. Kruisen en selecteren zijn toegestaan, maar genetische modificatie en laboratoriumtechnieken op celniveau niet. Wel mogen DNA-markers gebruikt worden voor diagnostisch onderzoek. Biologische landbouw vermijdt kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen, waardoor gewassen robuust moeten zijn, goed moeten samenwerken met het bodemleven en zelf voedingsstoffen uit de grond halen. Dit vraagt om rassen die zonder chemische hulpmiddelen kunnen groeien. Daarnaast worden in gangbare veredeling steeds meer laboratoriumtechnieken gebruikt, zoals het opkweken van plantjes uit stuifmeel. Dit past niet binnen de ethische principes van de biologische landbouw. Daarom is biologische veredeling, uitgevoerd in het veld, essentieel.

Tot de jaren 1990 gebruikte de biologische landbouw vooral gangbare rassen, afkomstig uit reguliere veredelingsprogramma’s. Met de opkomst van genetische modificatie besefte de sector de noodzaak van eigen veredelingsregels. IFOAM verbood genetische manipulatie in 1994, gevolgd door een wettelijk verbod in de EU (1999) en later in andere landen. Sinds 2017 zijn ook nieuwe genetische modificatietechnieken uitgesloten. Biodynamische veredeling ontstond al in de jaren 1980, als reactie op bedrijfsovernames, beperking van boerenrecht op zaadvermeerdering en de opkomst van F1-hybriden en moleculaire technieken. Vooral in Duitsland en Zwitserland werden de eerste initiatieven genomen om rassen te ontwikkelen die beter bij de biodynamische landbouw passen.

• Milieu- en gezondheidsrisico’s: Onverwachte neveneffecten kunnen schadelijk zijn.
• Sociaal-economische gevolgen: Grote bedrijven krijgen monopolie op zaden.
• Ethische waarden: Planten worden gezien als levende wezens en niet als genetische bouwpakketten.

Genetische modificatie is experimenteel en onvoorspelbaar. Het inbrengen of aanpassen van genen kan onverwachte neveneffecten veroorzaken, met risico’s voor milieu en volksgezondheid. Daarom hanteert de biologische sector het voorzorgsprincipe, ook voor nieuwe technieken zoals Crispr-CAS9, die eveneens onvoorziene effecten kunnen hebben.

Genetische manipulatie leidt tot monopolisering van zaden door een klein aantal bedrijven wereldwijd. In tegenstelling tot de auto-industrie, waar patenten gangbaar zijn, gaat het hier om levende organismen en ons voedsel. Dit drijft de kosten voor boeren op en maakt hen afhankelijk van deze bedrijven, wat de keuzevrijheid en diversiteit in de landbouw bedreigt.

Biologische boeren en veredelaars beschouwen planten als levende wezens die als geheel en met respect behandeld moeten worden. Genetische manipulatie, waarbij op DNA- en celniveau wordt ingegrepen, past niet bij deze holistische visie en wordt daarom afgewezen.

Reguliere veredeling wordt gefinancierd door royalties op zaadverkoop. Economisch is het voordeliger om een beperkt aantal rassen met een groot afzetgebied te ontwikkelen. Tekortkomingen van deze rassen worden in de reguliere landbouw gecompenseerd met kunstmest en bestrijdingsmiddelen, waar veel geld in omgaat. Grote multinationals verdienen vaak zowel aan zaden als aan deze landbouwhulpmiddelen.

Veredelaars beschermen hun werk met kwekersrecht of patentrecht.

• Kwekersrecht geeft een veredelaar 25-30 jaar exclusief recht op zaadvermeerdering. Daarna is het ras vrij beschikbaar. Dankzij de ‘kwekersvrijstelling’ mogen andere veredelaars rassen gebruiken voor verdere kruisingen, wat innovatie stimuleert. Biologische veredeling kan kwekersrecht aanvragen, maar biodynamische veredeling is hier kritischer over.
• Patentrecht wordt steeds vaker verleend op gewone planteigenschappen. Dit beperkt innovatie, omdat andere veredelaars toestemming en vaak hoge betalingen nodig hebben om bepaalde eigenschappen te gebruiken. Kleine veredelaars kunnen dit meestal niet betalen.

De biologische en biodynamische landbouw verzetten zich tegen patenten op planten en rassen, omdat deze innovatie belemmeren en de onafhankelijkheid van veredelaars en boeren beperken.

Veredelaars beschermen hun werk met kwekersrecht of patentrecht.

• Kwekersrecht geeft een veredelaar 25-30 jaar exclusief recht op zaadvermeerdering. Daarna is het ras vrij beschikbaar. Dankzij de ‘kwekersvrijstelling’ mogen andere veredelaars rassen gebruiken voor verdere kruisingen, wat innovatie stimuleert. Biologische veredeling kan kwekersrecht aanvragen, maar biodynamische veredeling is hier kritischer over.
• Patentrecht wordt steeds vaker verleend op gewone planteigenschappen. Dit beperkt innovatie, omdat andere veredelaars toestemming en vaak hoge betalingen nodig hebben om bepaalde eigenschappen te gebruiken. Kleine veredelaars kunnen dit meestal niet betalen.

De biologische en biodynamische landbouw verzetten zich tegen patenten op planten en rassen, omdat deze innovatie belemmeren en de onafhankelijkheid van veredelaars en boeren beperken.

Als veredelaars niet meer gebruik kunnen maken van elkaars innovaties en afhankelijk worden van hun eigen ‘genenpool’, wordt de vooruitgang in de veredeling bedreigd. Dit kan de voedselzekerheid in de toekomst in gevaar brengen. Daarom pleiten voorstanders ervoor dat plantenrassen en zaden als cultureel erfgoed worden beschouwd, waarbij boeren recht zouden moeten hebben op vrije toegang tot deze rassen (boerenrecht).

Een open-source methode voor veredeling biedt een alternatief financieringsmodel, waarbij ketenpartners samen bijdragen aan veredeling, bijvoorbeeld via een kleine toeslag op producten. Dit zorgt ervoor dat zaadgoed vrij toegankelijk blijft voor boeren en veredelaars. Omdat de markt voor biologisch zaad kleiner is, zijn nieuwe financieringsmodellen essentieel. Samenwerkingen binnen de voedselketen en open-source initiatieven, zoals het model waar Odin aan meebouwt, kunnen hierin een duurzame oplossing bieden.

Biologische telers vrezen dat de eis van 100% biologisch zaad zal leiden tot een kleiner aanbod van rassen, terwijl er juist een grotere diversiteit aan rassen nodig is voor de diverse bedrijfsvoering. Om de veredeling van biologische rassen betaalbaar te houden voor deze relatief kleine markt, moeten nieuwe sociaal-economische financieringsmodellen worden ontwikkeld. Een reden hiervoor is dat samenwerking met partners in de keten essentieel is om te zorgen dat de rassen voldoen aan de wensen van handel en retail. Daarnaast is een goede samenwerking in de voedselketen cruciaal voor het ontwikkelen van nieuwe financieringsmodellen voor biologische veredeling.

Ja, er worden keurmerken ontwikkeld om consumenten inzicht te geven in welke producten afkomstig zijn uit biologische of biodynamische veredelingsprogramma’s. Een voorbeeld hiervan is het Bioverita-keurmerk in Zwitserland, maar ook het winkellogo voor zaadvaste gewassen, dat samen met partners ontwikkeld is door Odin.